artykuł dodany do działu Historia mediów

Historia prasy polskiej - do roku 1796

Krzysztof Dowgird

Nim pojawiła się prasa, wydawane były w Polsce kalendarze (II połowa XV w.)
Miały pewne cechy magazynu: zawierały informacje o świętych, o różnych wydarzeniach, ciekawostki itp.
W XVI w. zaczęły pojawiać się pierwsze druki ulotne, wydawane w językach obcych - głównie po niemiecku i po łacinie.
- Do XVIII w. ukazało się około 3000 tytułów takich druków.
- Pierwszy zarejestrowany druk ulotny - druk w języku niemieckim, z 1513 r. , relacjonujący wydarzenia dworskie.
- Pierwszy taki druk po polsku - 1550 r., "Nowiny z Konstantynopola".
- Pojawiało się ich najwięcej w czasie wojen, np. w czasie wojny polsko-szwedzkiej w połowie XVII w.
- Po zakończeniu wojny, dwór królewski Jana Kazimierza postanowił stworzyć periodyczną gazetę o charakterze informacyjno - publicystycznym.
- Był to ewenement, ponieważ dotychczas na świecie periodyki takie pełniły funkcję informacyjną.
- Celem tego pisma miało być przekonanie opinii publicznej do zmian o charakterze ustrojowym (bo panoszyło się liberum veto i elekcyjna ordynacja wyborcza).
- Król promował zasadę vivente rege, czyli zasadę wyboru nowego króla jeszcze za życia panującego władcy.
W 1661 roku pojawia się "Merkuriusz Polski Ordynaryjny", pierwsze polskie pismo periodyczne, oraz pierwsze pismo w Europie, które miało na celu pozyskanie opinii dla jakiegoś programu politycznego.
- Ukazał się w 41 edycjach: od stycznia 1661 do lipca 1661 r.
- 27 numerów wyszło w Krakowie, a 14 w Warszawie.
- Redakcją zajął się Hieronim Pinocci, osobisty doradca Jana Kazimierza.
- Współpracował z krakowskim drukarzem Janem Aleksandrem Gorczynem.
- Pinocci z poczty dyplomatycznej, która spływała do Polski, układał tzw. bruliony depesz, i przesyłał Gorczynowi do druku.
- Treść obejmowała także informacje ze źródeł ustnych, dotyczące wydarzeń w kraju i za granicą.
- Były tam także teksty publicystyczne.
- Nakład: 250 - 300 egzemplarzy - niewielki, ale i docelowa grupa odbiorców liczyła nie więcej niż 200 osób.
- Ta propaganda okazała się jednak bezskuteczna, i wtedy zrezygnowano z jego wydawane.
Po upadku "Merkuriusza" znowu dominowały druki ulotne.
Pewną niewielką zmianą było wydanie w 1695 r. przez króla Jana III Sobieskiego pierwszego przywileju na wydawanie drukiem wszelkich nowin cudzoziemskich Włochowi Janowi Aleksandrowi Priamiemu.
- Przewidział zbyt duży nakład i nieatrakcyjną dla szlachty formułę pisma.
- W ramach tego przywileju wydawał: "Awizo", "Gazetę z Warszawy", "Wiadomości różne Cudzoziemskie".
- Na początku w. XVIII inicjatywa Priamiego upadła i nadal dominowały druki ulotne.
W 1718 r., w Królewcu, czyli poza granicami Polski, Jan Dawid Cenkier, wydał kilkanaście egzemplarzy informacyjnego pisma "Poczta królewiecka".
- Zawierało ono przedruki z gazet niemieckich i austriackich oraz korespondencję od znajomych Cenkiera z terenu Królestwa.
- Było nastawione na czytelnika w Polsce.
- Nakład: 500 - 600 egzemplarzy.
- Jest to najznakomitszy przykład polszczyzny tego okresu.
1729 r. to początek polskiej informacyjnej prasy periodycznej.
- Przyczyny:
  - Wzrost znaczenia Warszawy.
  - Czas uspokojenia sytuacji międzynarodowej.
  - Brak ograniczeń formalno-prawnych.
- W 1729 r. król wydał pozwolenie o charakterze monopolu dla zakonu pijarów na wydawanie gazet informacyjnych w języku polskim w Koronie.
- Podobne pozwolenie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego otrzymała Akademia Wileńska.
- W ten sposób od stycznia 1729 r. ukazują się:
  - "Nowiny polskie" - problematyka krajowa.
  - "Relata refero" - wiadomości zagraniczne.
- W końcu 1729 r. zmieniono te tytuły na odpowiednio:
  - "Kurier polski" (pod względem ilości informacji czołówka europejska).
  - "Uprzywilejowane wiadomości z cudzych krajów"
- Twórcą tych pism był ks. Jan Małmański.
- W 1737 r. w jednym z numerów "Kuriera Polskiego" wydrukowano informację o porodzie królowej, zamieniając przez omyłkę słowo "królowa" na "krowa".
- W rezultacie pijarzy zostali pozbawieni koncesji, która została przyznana jezuitom.
- Jednak w rękach jezuitów poziom pisma się obniżył.
- Na pocieszenie pijarzy dostali pozwolenie na wydawanie prasy w językach obcych.
W połowie XVIII zaczyna dominować na rynku pism informacyjnych ośrodek wileński z "Kurierem litewskim" na czele.
W 1773 r. następuje kasata zakonu jezuitów i upada ich monopol.
Do przejęcia monopolu pretenduje Franciszek Bohomolec, ale dostaje go dożywotnio ex-jezuita, ks. Stefan Uskina (reprezentant konserwatywnej szlachty, bardzo dobrze wykształcony, wzór intelektualisty).
- W 1774 r. Uskina wydaje pierwszy numer "Gazety warszawskiej".
- Łączyła ona w sobie informację i wątki publicystyczne (sprawy ideologii i ustroju).
- Nurt konserwatywny, przeciwstawiający się liberalizmowi, francuskim encyklopedystom i ideologii oświeceniowej
- Serwis składał się z doniesień listowych i nie odbiegał od standardu europejskiego.
- Uskina był pierwszym redaktorem, który manipulował informacją.
- "Gazeta warszawska" szczególną rolę odegrała w momencie przełomowym dla Polski, czyli w okresie obrad Sejmu Wielkiego (1788 - 1792), wspierając przeciwników reformy ustrojowej i konstytucji III maja.
- W latach 1774 - 1794 ukazywała się 2 razy w tygodniu, po 8 stron, w nakładzie od 500 do 1500 egzemplarzy.
- Uskina wprowadził ogłoszenia i prenumeratę.
Zaczął tworzyć się rynek prasowy: istniały gazety obcojęzyczne, wydawane nadal przez pijarów oraz były dostępne gazety zagraniczne.
Zaczęły też pojawiać się gazetki pisane:
- Druki ulotne.
- Nieperiodyczne.
- Powstawały w Krakowie, Gdańsku lub Toruniu.
- Były zbiorem korespondencji z różnych miejsc.
- Spełniały też funkcję propagandową.
- Były inspirowane przez niektórych przedstawicieli elity władzy.
- Miały na celu dyskredytowanie niektórych ludzi ze świata polityki, więc...
W 1784 r. marszałek Władysław Górowski wprowadził cenzurę (po raz pierwszy) na tego typu wydawnictwa.
Sytuacja w Galicji:
- Przez dłuższy czas nie miała własnej prasy.
- W styczniu 1776 Antoni Piller stworzył gazetę informacyjną w języku francuskim "Dziennik Lwowski"
W czasie obrad Sejmu Wielkiego 1788 - 1792.
- Uskina zwalczał wszelkie próby zmian, więc powstała potrzeba stworzenia pisma reprezentującego tendencje reformatorskie.
- Ale istniał problem natury prawnej, bo Uskina ze swoją "Gazetą Warszawską" miał monopol.
- I niezgodnie z prawem, z inspiracji marszałka litewskiego Ignacego Potockiego, przywódcy Stronnictwa Patriotycznego, poseł Julian Ursyn Niemcewicz, Józef Weyssenhoff i Tadeusz Mostowski w grudniu 1790 podpisali tzw. Prospekt "Gazety Narodowej i Obcej", zapowiedź wydania tego tytułu.
- Ludzie Uskiny rozpoczęli kampanię przeciwko wydaniu tej gazety.
- Zignorowali nawet złamanie monopolu, ale żądali poddania gazety cenzurze, co odrzucił Sejm.
- Pierwszy numer wyszedł 1 stycznia 1791 r., a ostatni w sierpniu 1792r.
- Gazeta Narodowa i Obca:
  - Miała więcej informacji niż "Gazeta Warszawska".
  - Pod względem formy była nowoczesna, podobna do dzienników europejskich.
  - Źródła: informacje pocztowe, "kwity" na przeciwników politycznych.
  - Relacjonowała prace Sejmu.
  - Drukowała części Konstytucji III maja.
  - Osiągała wtedy bardzo duży nakład.
  - Gdyby nie interwencja rosyjska i zwycięstwo Konfederacji Targowickiej, to...
- Gdy jeszcze "Gazeta Narodowa i Obca" osiągała rekordowe wyniki, do gry wszedł III wydawca: ks. Karol Malinowski, ex-jezuita.
  - W 1792 r. zaczął wydawać nowy tytuł informacyjny "Korespondent Warszawski".
  - 3 x w tygodniu, odniósł sukces.
  - Była to gazeta bardziej stołeczna.
  - Formy mniej ambitne.
  - Skierowana do czytelnika mniej wyrobionego, mieszczanina.
  - Sprzyjająca reformatorom.
- Zwycięstwo Konfederacji Targowickiej spowodowało zmiany:
  - Dekret wydany w Starym Konstantynowie marszałek konfederacji Szczęsny Potocki nakazał zamknięcie "Gazety N. i O." i pociągnięcie do odpowiedzialności wydawców tej gazety.
  - W 1792 r. władze konfederacji wysłały do wszystkich drukarni na terenie Korony i Litwy zarządzenie oznaczające cenzurę prewencyjną.
  - Obejmowała ona tylko wiadomości z kraju.
  - Spośród pism "patriotycznych" został tylko "Korespondent" Malinowskiego.
  - I Uskina chciał Malinowskiego pozbawić prawa do wydawania gazety, tym bardziej, że formalnie to właśnie Uskina miał nadal monopol.
- Uskina zawarł umowę z Malinowskim, na podstawie której "Korespondent" mógł ukazywać się tylko do końca roku.
- Ale Malinowski z umowy się nie wywiązał i zaczął prowadzić poufne rozmowy z konfederatami.
- I w 1792 Malinowski otrzymał koncesję na wydawanie swojej gazety od Szczęsnego Potockiego.
- Uskina się wkurwił i rozpoczął bezskuteczną kampanię drukami ulotnymi przeciwko Malinowskiemu.
- Jednak przypadkowo gazeta Malinowskiego popełniła błąd, przedrukowując z niemieckiego pisma wiadomość o dezercji polskich żołnierzy.
- Informacja ta, jako pochodząca z przedruku zagranicznego, nie podlegała cenzurze prewencyjnej, ale Uskina przesłał ten numer, z własnym komentarzem, do siedziby Konfederacji.
- I władze uznały, że tekst ten jest bardzo szkodliwy i w wyniku procesu sądowego usunięto Malinowskiego z redakcji, ale nie zlikwidowano pisma.
- Ta przepychanka została wykorzystana przez posła konfederacji, Tadeusza Włodka.
- Włodek uzyskał dla siebie monopol prasowy na całym obszarze RP (od października 1793 r.), z zastrzeżeniem poszanowania dożywotniego prawa wydawania pisma przez Uskinę, co było formalnością, bo Uskina już dogorywał.
  - Od 1794 r. zaczął wydawać "Gazetę Krajową".
  - W kwietniu wybuchła Insurekcja Kościuszkowska, i Włodek uciekł na Litwę, a tytuł przejął Antoni Lesznowski.
- Lesznowski przekształcił "GK" w "Gazetę Wolną Warszawską".
Czasopisma społeczno-kulturalno-literackie:
- W II połowie XVIII w Europie pojawiły się czasopisma moralizatorskie, które miały wykonywać czytelników w duchu ideologii oświeceniowej.
- Zaczął tam dominować esej filozoficzno-moralizatorski.
- Pierwsze takie polskie pismo to, wychodzące od 1761 r., "Patriota polski, kartki tygodniowe zawierający".
- Drugie - "Monitor":
  - forum dyskusji ludzi oświecenia,
  - wychodził 1765 - 1785 r.,
  - o formule ściągniętej ze "Spectatora",
  - publikował: Diderota, Bohomolca, Naruszewicza.
  - zawierał eseje i felietony (Bohomolca).
- "Zabawy przyjemne i pożyteczne":
  - pismo inspirowane przez otoczenie króla Stanisława Augusta.
  - Red. Adam Naruszewicz, pisał tam ks. Ignacy Krasicki.
  - Pismo rozrywkowe, dominowały w nim formy literackie.
  - "Bawić ucząc i ucząc bawić" (moim zdaniem raczej "bawić ucząc i uczyć bawiąc").
  - Uznawane za nieformalny organ Obiadów Czwartkowych.
- "Pamiętnik Polityczny i Historyczny"
  - wydawany od 1782 r. przez ks. Piotra Świtkowskiego (jezuita).
  - Przedruki zagraniczne i informacje z różnych dziedzin (ekonomia, nauka)
  - Pierwsze polskie pismo populrno-naukowe.
- "Magazyn Warszawski"
  - też wydawany przez ks. Świtkowskiego.
  - Pierwszy polski magazyn.
  - Adresowany do odbiorców obojga płci.
  - 1784 - 1786 r.
  - w 1792 r. Konfederacja Targowicka zakazała wydawania ks. Świtkowskiemu "Pamiętnika..."
- "Dziennik Handlowy".
  - Specjalistyczne pismo prawno - handlowe.
  - Założyciel i redaktor: Tadeusz Podlecki.
- Podsumowanie:
  - Grupa czasopism społeczno - literacko - naukowo - moralizatorskich w Polsce nie odbiegały poziomem od europejskich tego typu wydawnictw.
Okres Insurekcji Kościuszkowskiej (wrzesień 1794):
- Zniesiono stworzone przez Konfederację instrumenty ograniczania prasy.
- Przez cały ten okres ukazywała się w Warszawie "Gazeta wolna warszawska" Antoniego Lesznowskiego.
  - Charakter umiarkowany, nie wspierała radykalnych środowisk jakobińskich.
- "Korespondent narodowy i zagraniczny" wznowiony przez ks. Malinowskiego miał podobną linię polityczną.
- Powstańcy przywiązywali do prasy wielką wagę.
- W ramach rządu powstańczego: Rady Najwyższej Narodowej działał Wydział Instrukcji Narodowej, czyli I ministerstwo propagandy.
- Na czele WIN stanął ks. Franciszek Xawery Dmochowski (pijar, satyryk i krytyk, politycznie bliski radykalnym jakobinom)
- W lipcu 1794 ukazała się "Gazeta rządowa".
  - Oficjalny organ rządu powstańczego.
  - Krytykowana za radykalizm.
  - Publikowała tajne dokumenty ambasad państw zaborczych.
  - Przestała się ukazywać, gdy wojska rosyjskie zajęły Warszawę.
- Jednak po pewnym czasie władze rosyjskie zezwoliły na wydawanie gazet Lesznowskiego (tytuł zmieniony na "Gazeta Warszawska") i Malinowskiego.
- Wraz z powrotem Rosjan przybył Tadeusz Włodek, który przejął "Gazetę Warszawską" w 1795.
- Gdy w 1796 r. Warszawa została wcielona do terytorium Prus decyzją III rozbioru Polski, Włodek utracił przyznany przez Rosjan monopol.
- Władze pruskie rozpoczęły nowy proces koncesyjny.
  - Nie uznawały monopolu.
  - Wprowadziły koncesje, na którą Włodek nie miał szans.
- Wnioski koncesyjne złożyli Malinowski (odrzucony) i Lesznowski (otrzymał).